Tại Sao Trồng Lúa Hòa Vốn Hoặc Thua Lỗ, Nông Dân Vẫn Bám Ruộng?

Nhiều người đặt câu hỏi: nếu trồng lúa lợi nhuận thấp, thậm chí có vụ chỉ hòa vốn hoặc thua lỗ, vì sao nông dân vẫn tiếp tục bám ruộng?

Thực tế, với người nông dân, cây lúa không chỉ là bài toán kinh tế. Đó còn là lương thực của gia đình, là nghề truyền thống, là cách giữ đất, giữ ruộng và giữ lại màu xanh trên những cánh đồng quê hương.

Tính trên 1 sào Trung Bộ, tương đương khoảng 500m², chi phí sản xuất một vụ lúa hiện nay không hề nhỏ. Các khoản như cày bừa, mạ giống, công cấy, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, bơm nước, diệt chuột, gặt, vận chuyển, phơi lúa và nhiều chi phí phát sinh khác có thể lên tới khoảng 1,9 - 2,1 triệu đồng/sào. Con số này chưa tính công lao động của chính người nông dân.

Trong khi đó, năng suất bình quân khoảng 300kg lúa khô/sào. Nếu giá lúa ở mức 6.000 đồng/kg, doanh thu chỉ đạt khoảng 1,8 triệu đồng. Nếu giá tăng lên 7.000 đồng/kg, doanh thu khoảng 2,1 triệu đồng. Như vậy, nhiều vụ nông dân gần như chỉ hòa vốn, hoặc lãi rất thấp. Chỉ cần thời tiết bất lợi, sâu bệnh phát sinh hoặc giá lúa giảm, người trồng lúa có thể rơi vào thua lỗ.

Nhưng bà con vẫn làm. Bởi nghề trồng lúa không đơn thuần là nghề kiếm lời. Với nhiều gia đình nông thôn, ruộng lúa là nguồn lương thực, là tài sản, là ký ức và cũng là trách nhiệm được truyền qua nhiều thế hệ. Dù lợi nhuận không cao, việc tiếp tục canh tác vẫn tốt hơn để ruộng hoang hóa.

Mỗi bát cơm trên bàn ăn vì thế không chỉ có hạt gạo, mà còn có mồ hôi, công sức và sự bền bỉ của người nông dân.

Tuy nhiên, bên cạnh câu chuyện giá lúa thấp, một vấn đề lớn hơn cũng cần được nhìn nhận: liệu cây lúa kém hiệu quả, hay cách tổ chức sản xuất hiện nay chưa đủ hiệu quả?

Hiện nay, phần lớn diện tích ruộng đất vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ. Một hộ có thể sở hữu nhiều thửa ruộng nằm rải rác ở nhiều vị trí khác nhau. Cách sản xuất này khiến chi phí tăng lên đáng kể. Máy móc khó hoạt động liên tục, thời gian đi lại nhiều, cơ giới hóa không đồng bộ, mỗi hộ tự mua vật tư với giá cao và khó áp dụng cùng một quy trình kỹ thuật.

Sản xuất nhỏ lẻ cũng khiến việc liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp gặp nhiều trở ngại. Khi quy mô không đủ lớn, chất lượng không đồng đều, nông dân khó tham gia các chuỗi bao tiêu ổn định và khó nâng giá trị hạt lúa.

Nếu hình thành được cánh đồng mẫu lớn hoặc tích tụ ruộng đất hợp lý, nhiều chi phí có thể giảm đáng kể. Máy móc có điều kiện hoạt động hiệu quả hơn, chi phí làm đất và thu hoạch giảm, việc sử dụng mạ khay, máy cấy thuận lợi hơn, lượng giống gieo sạ giảm, thuốc bảo vệ thực vật được quản lý đồng bộ và thất thoát sau thu hoạch cũng được hạn chế.

Khi sản xuất được tổ chức theo quy mô lớn hơn, người nông dân còn có cơ hội áp dụng công nghệ tưới tiêu, quản lý dinh dưỡng và ký hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp. Khi đó, chi phí sản xuất trên mỗi kilogram lúa giảm xuống, trong khi năng suất, chất lượng và đầu ra có thể được cải thiện.

Nói cách khác, khó khăn của cây lúa hiện nay không chỉ nằm ở giá bán, mà còn nằm ở phương thức sản xuất còn phân tán. Người nông dân không ngại vất vả. Điều họ cần là một mô hình sản xuất hiệu quả hơn, để công sức bỏ ra được đền đáp xứng đáng.

Tương lai của ngành lúa gạo không phải chỉ là làm nhiều hơn, mà là làm lớn hơn, đồng bộ hơn và chuyên nghiệp hơn. Khi ruộng đất được tổ chức tốt hơn, chuỗi sản xuất được liên kết chặt chẽ hơn và giá trị hạt gạo được nâng lên, người trồng lúa mới có thể thật sự sống tốt trên chính cánh đồng của mình.