Những ngày gần đây, tại nhiều cánh đồng thu hoạch lúa Đông Xuân ở Đồng bằng sông Cửu Long, niềm vui được mùa của nông dân tiếp tục đi kèm nỗi lo giá lúa giảm. Câu chuyện “được mùa mất giá” vì thế lại được nhắc đến như một vòng luẩn quẩn kéo dài nhiều năm, chưa có giải pháp tháo gỡ triệt để.
Theo ghi nhận tại một số địa phương, năng suất vụ Đông Xuân năm nay đạt khá. Tuy nhiên, giá thu mua lúa lại không như kỳ vọng. Tại Cần Thơ, giá lúa tươi của các giống chủ lực như OM18, Đài Thơm 8 và OM5451 hiện phổ biến ở mức khoảng 5.800 - 6.500 đồng/kg. Đây là mức giá thấp hơn kỳ vọng của người trồng lúa, nhất là khi so với diễn biến giá ở các vụ trước tại cùng thời điểm.
Giá lúa giảm, chi phí sản xuất vẫn neo cao
Điều khiến nông dân lo lắng không chỉ là giá lúa sụt giảm, mà còn là khoảng cách ngày càng hẹp giữa giá bán và chi phí sản xuất. Trong khi giá thu mua không tăng tương xứng, nhiều khoản đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống, chi phí thuê máy móc và nhân công vẫn ở mức cao hơn so với nhiều năm trước.
Vì vậy, dù vụ mùa đạt năng suất khá, hiệu quả kinh tế của người trồng lúa vẫn bị thu hẹp rõ rệt. Với những hộ phải thuê đất hoặc thuê phần lớn lao động, bài toán lời - lỗ càng trở nên mong manh. Chỉ cần giá lúa giảm thêm hoặc thị trường thu mua chậm lại, phần lợi nhuận của cả vụ có thể bị ảnh hưởng đáng kể.
Tình trạng này không phải mới xuất hiện. Chỉ trong vụ Hè Thu năm 2025, khi năng suất thu hoạch tại Cần Thơ và nhiều tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long tăng cao, giá lúa cũng giảm mạnh trong thời gian ngắn. Khi đó, lúa Đài Thơm 8 và OM18 được thu mua phổ biến ở mức 5.400 - 5.800 đồng/kg, giảm 700 - 900 đồng/kg chỉ sau hơn một tuần. Lúa OM5451 dao động từ 5.000 - 5.500 đồng/kg, giảm 700 - 800 đồng/kg. Ngay cả ST24, thuộc nhóm lúa chất lượng cao, cũng chỉ đạt khoảng 7.200 - 8.000 đồng/kg, thấp hơn 800 - 1.200 đồng/kg so với đầu vụ.
Những con số này cho thấy nghịch lý quen thuộc: nông dân trúng mùa nhưng thu nhập chưa chắc tăng, thậm chí có nguy cơ giảm nếu giá lúa đi xuống trong giai đoạn thu hoạch rộ.
Sản xuất nhỏ lẻ và thiếu liên kết khiến nông dân dễ chịu thiệt
Theo nhận định của một số chuyên gia, khó khăn lớn nhất của người trồng lúa hiện nay không đến từ mất mùa hay sâu bệnh, mà đến từ sự bất cân xứng giữa giá bán và chi phí sản xuất. Trong khi đó, sản xuất lúa tại nhiều địa phương vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết bền vững.
Dù các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long đã có nhiều chủ trương thúc đẩy cánh đồng lớn, liên kết sản xuất - tiêu thụ, nhưng tỷ lệ diện tích lúa tham gia các chuỗi liên kết ổn định vẫn chưa cao. Tại nhiều vùng, nông dân vẫn bán lúa chủ yếu thông qua thương lái, ít có hợp đồng bao tiêu dài hạn với doanh nghiệp.
Khi thị trường biến động, người nông dân gần như không có khả năng quyết định giá bán. Họ phụ thuộc vào thương lái, vào diễn biến xuất khẩu và vào sức mua của doanh nghiệp trong từng thời điểm. Điều này khiến người trồng lúa trở thành đối tượng chịu rủi ro lớn nhất mỗi khi giá lúa giảm.
Bên cạnh đó, tình trạng mất cân đối cung - cầu theo thời điểm cũng là nguyên nhân quan trọng. Sản xuất lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long vẫn mang tính mùa vụ rõ rệt. Khi bước vào cao điểm thu hoạch, lượng lúa hàng hóa dồn ra thị trường trong thời gian ngắn. Nếu khâu thu mua, xuất khẩu hoặc chế biến không theo kịp, giá lúa tại ruộng dễ bị kéo xuống.
Một điểm nghẽn khác là hệ thống kho trữ, sấy và bảo quản quy mô lớn còn thiếu. Khi không có điều kiện giữ lúa sau thu hoạch, nông dân buộc phải bán ngay để tránh lúa giảm chất lượng, nhất là trong điều kiện thời tiết bất lợi. Lượng lúa bán ra nhiều trong cùng thời điểm, trong khi khả năng hấp thụ của thị trường chưa tăng tương ứng, khiến áp lực giảm giá càng lớn.
Cần tổ chức lại sản xuất và tiêu thụ lúa gạo
Để tháo gỡ vòng luẩn quẩn “được mùa nhưng mất giá”, vấn đề cấp thiết không chỉ là hỗ trợ trước mắt, mà còn là thay đổi cách tổ chức sản xuất và tiêu thụ lúa gạo. Thay vì chỉ chạy theo sản lượng, ngành lúa gạo cần chú trọng hơn đến liên kết chuỗi, chất lượng sản phẩm và khả năng điều tiết thị trường.
Trước hết, cần đẩy mạnh liên kết sản xuất - tiêu thụ theo hướng thực chất, lấy doanh nghiệp và hợp tác xã làm hạt nhân. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia bao tiêu sản phẩm, đầu tư vào khâu thu mua, chế biến và dự trữ lúa gạo, nhất là trong giai đoạn thu hoạch rộ.
Vai trò của hợp tác xã cũng cần được nâng cao. Hợp tác xã không chỉ là nơi tập hợp nông dân, mà phải trở thành cầu nối hiệu quả giữa nông dân và doanh nghiệp. Khi hợp tác xã có năng lực quản trị tốt, nông dân sẽ có điều kiện sản xuất theo quy trình đồng bộ, dễ tiếp cận hợp đồng bao tiêu và giảm phụ thuộc vào thương lái.
Bên cạnh đó, năng lực điều tiết thị trường cần được cải thiện, nhất là trong việc dự báo cung - cầu và điều hành nhịp độ xuất khẩu theo mùa vụ. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương sẽ giúp hạn chế tình trạng lúa hàng hóa dồn ứ trong nước vào cùng một thời điểm, qua đó giảm áp lực giảm giá tại ruộng.
Về lâu dài, ngành lúa gạo cần tiếp tục nâng cao giá trị hạt lúa, giảm dần tỷ trọng lúa chất lượng thấp, mở rộng diện tích lúa chất lượng cao, lúa đặc sản gắn với truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn thị trường. Khi sản phẩm có sự khác biệt rõ ràng và tham gia sâu hơn vào các phân khúc giá trị cao, giá lúa sẽ bớt phụ thuộc vào những biến động ngắn hạn.
“Được mùa mất giá” không chỉ là nỗi lo của riêng nông dân, mà còn là bài toán lớn của ngành lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long. Nếu không tổ chức lại sản xuất, củng cố liên kết và nâng cao năng lực thị trường, vòng luẩn quẩn này sẽ còn tiếp tục lặp lại. Chỉ khi người trồng lúa được tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, hạt lúa mới có thể được tiêu thụ ổn định và phản ánh đúng công sức của người làm ra nó.
https://nhandan.vn/vong-luan-quan-duoc-mua-mat-gia-post941191.html