Từ ký ức lúa mùa đến hạt gạo “ngon nhất thế giới”

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, hạt gạo không chỉ là sản phẩm nông nghiệp mà còn là ký ức, văn hóa và niềm tự hào của nhiều thế hệ nông dân. Từ những giống lúa mùa cổ truyền từng gắn với ruộng đồng Nam Bộ đến giống gạo ST25 được vinh danh trên thế giới, hành trình của hạt gạo Việt là câu chuyện về sự bền bỉ, sáng tạo và khát vọng nâng tầm nông nghiệp Việt Nam.

Trong dòng chảy phát triển ấy, có người chọn gìn giữ những giống lúa xưa để bảo tồn bản sắc đồng bằng, có người miệt mài lai tạo giống mới để đưa gạo Việt vươn ra thị trường quốc tế. Dù đi theo những hướng khác nhau, tất cả đều góp phần làm nên giá trị mới cho hạt gạo Việt hôm nay.

Giữ lại hồn cốt lúa mùa Nam Bộ

Khi nhiều địa phương ở miền Tây chuyển mạnh sang giống lúa ngắn ngày và mô hình thâm canh hiện đại, ông Lê Quốc Việt ở xã Châu Thành, tỉnh An Giang lại chọn phục hồi các giống lúa mùa bản địa. Với ông, lúa mùa không chỉ là cây trồng mà còn là ký ức của một thời đồng ruộng, gắn với hình ảnh con trâu, bờ đê và phương thức canh tác truyền thống của cha ông.

Từ mong muốn giữ lại một phần văn hóa nông nghiệp Nam Bộ, ông Việt đã rong ruổi nhiều nơi để tìm mua lại từng giống lúa quý. Có giống chỉ còn vài nắm trong dân, nhưng được ông kiên trì lưu giữ, nhân giống và phục hồi. Đến nay, ông đã phục hồi hơn 40 giống lúa mùa bản địa, trong đó có những giống quý như Chim Rơi, Ba Bụi, Trắng Tép, Tàu Hương.

Toàn bộ diện tích hơn 2,5ha của ông được canh tác theo phương pháp hữu cơ. Ông dùng bèo hoa dâu làm phân xanh, thả vịt và chim để bắt sâu, không sử dụng phân hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Cách làm này biến ruộng lúa của ông thành một “bảo tàng sống” về nông nghiệp truyền thống, nơi sinh viên, nhà khoa học và khách du lịch có thể đến nghiên cứu, trải nghiệm.

Đáng chú ý, hai giống Móng Chim Rơi và Móng Chim Vàng đã được chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh. Mỗi năm, ông Việt cung cấp khoảng 20 - 30 tấn lúa mùa hữu cơ, có giá trị kinh tế cao và đầu ra ổn định. Với ông, làm lại lúa mùa không chỉ để bán gạo, mà còn để người trẻ hiểu ông bà mình từng sống, canh tác và gắn bó với đồng ruộng như thế nào.

ST25 và bước tiến của gạo Việt trên thị trường thế giới

Nếu ông Lê Quốc Việt là người giữ lại những giá trị xưa cũ của lúa mùa, thì kỹ sư Hồ Quang Cua lại là người góp phần tạo diện mạo mới cho hạt gạo Việt Nam. Từ năm 1980, khi câu chuyện về giống lúa thơm Việt Nam gần như còn bỏ ngỏ, ông Cua cùng cộng sự đã bắt đầu hành trình lai tạo các giống lúa chất lượng cao.

Qua hàng trăm lần thử nghiệm, nhiều dòng giống như ST3, ST5, ST10, ST20 lần lượt ra đời. Mỗi giống là một bước tiến về năng suất, khả năng chống chịu và hương vị. Đỉnh cao của hành trình ấy là ST25, giống lúa từng ba lần được vinh danh là gạo ngon nhất thế giới.

ST25 không chỉ nổi bật bởi độ dẻo, hương thơm tự nhiên mà còn phù hợp với điều kiện canh tác của vùng đồng bằng. Giống lúa này có chu kỳ sinh trưởng ngắn, giúp nông dân thuận lợi hơn trong sản xuất, tiêu thụ; đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp mở rộng xuất khẩu.

Theo kỹ sư Hồ Quang Cua, trước khi có giải thưởng quốc tế, người tiêu dùng trong nước đã lựa chọn ST25. Giải thưởng chỉ là sự ghi nhận cho chất lượng vốn đã được thị trường khẳng định. Thành công của ST25 không chỉ mang lại niềm tự hào cho ngành lúa gạo Việt Nam, mà còn mở ra hướng đi mới: tập trung vào gạo thơm, gạo chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng khắt khe của thị trường thế giới.

Từ những giống lúa mùa truyền thống đến ST25, có thể thấy hạt gạo Việt đang đi trên hai dòng chảy song song: một bên là bảo tồn bản sắc, một bên là đổi mới để hội nhập. Chính sự kết hợp này giúp gạo Việt có chiều sâu văn hóa, đồng thời có thêm sức cạnh tranh trong phân khúc giá trị cao.

Từ nghiên cứu giống đến tương lai xanh của hạt gạo Việt

Song hành cùng nông dân và doanh nghiệp, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long giữ vai trò quan trọng trong quá trình phát triển giống lúa của Việt Nam. Thành lập năm 1977 trong điều kiện còn nhiều khó khăn, sau hơn 47 năm, Viện Lúa đã trở thành trung tâm nghiên cứu giống lúa lớn nhất cả nước.

Đến nay, Viện đã khai sinh hơn 180 giống lúa, trong đó nhiều giống trở thành chủ lực của ngành như OM5451, OM18, OM429, OM8. Đây là nền tảng quan trọng giúp ngành lúa gạo Việt Nam nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng thích ứng với những biến động ngày càng lớn của môi trường sản xuất.

Theo Tiến sĩ Trần Ngọc Thạch, Viện trưởng Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long, mục tiêu hiện nay là phát triển các nhóm giống theo từng phân khúc rõ ràng, gồm gạo thơm chất lượng cao, gạo dinh dưỡng, giống Nhật, giống nếp và đặc biệt là nhóm giống thích ứng với biến đổi khí hậu.

Những nghiên cứu gần đây tập trung vào các giống chịu hạn, chịu mặn, phù hợp với những vùng xung yếu trước tác động của xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều giống đã được đưa vào sản xuất, giúp nông dân vượt qua các mùa khô hạn gay gắt.

Không chỉ nghiên cứu giống, Viện Lúa còn chú trọng chuyển giao công nghệ, liên kết với doanh nghiệp để hình thành chuỗi giá trị lúa gạo hoàn chỉnh, từ nghiên cứu, sản xuất đến chế biến và thương mại. Cách làm này giúp ngành lúa gạo phát triển theo hướng bền vững hơn, giảm phát thải và tăng giá trị xuất khẩu.

Một trong những đối tác gắn bó với Viện Lúa là Tập đoàn Lộc Trời. Theo Chủ tịch tập đoàn Huỳnh Văn Thòn, sự kết hợp giữa nhà khoa học và doanh nghiệp là yếu tố then chốt để hình thành hệ sinh thái sản xuất lúa gạo chất lượng cao. Doanh nghiệp sử dụng các giống lúa do Viện nghiên cứu, đồng thời triển khai mô hình cánh đồng lớn, hỗ trợ nông dân từ kỹ thuật đến tiêu thụ đầu ra, bảo đảm chất lượng hạt gạo đồng nhất theo tiêu chuẩn xuất khẩu.

Nhờ sự kết hợp giữa nghiên cứu, sản xuất và thị trường, nhiều sản phẩm gạo Việt Nam đã có mặt tại các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản và Trung Đông. Đây là minh chứng cho thấy muốn hạt gạo Việt đi xa, không thể chỉ dựa vào sản xuất đơn lẻ, mà cần sự liên kết giữa nhà khoa học, nông dân và doanh nghiệp.

Từ hành trình hồi sinh lúa mùa của ông Lê Quốc Việt, thành công của giống ST25 đến những nghiên cứu bền bỉ của Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long, hạt gạo Việt hôm nay là kết tinh của ký ức, tri thức và khát vọng đổi mới.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh đến vùng đồng bằng, mỗi giống lúa mới, mỗi mô hình canh tác bền vững và mỗi chuỗi liên kết hiệu quả đều là bước đi cần thiết để bảo đảm an ninh lương thực, nâng cao giá trị xuất khẩu và hướng tới một nền nông nghiệp xanh.

Hạt gạo Việt vì thế không chỉ đi từ ruộng đồng ra thị trường, mà còn đi từ ký ức đến tương lai. Đó là hành trình gìn giữ bản sắc, đổi mới giống lúa và nâng tầm giá trị nông nghiệp Việt Nam trên bản đồ thế giới.