Sóc Trăng từ lâu được biết đến là một trong những vùng sản xuất lúa gạo quan trọng của Đồng bằng sông Cửu Long. Không chỉ nổi tiếng với sản lượng lớn, vùng đất này còn gắn liền với nhiều giống gạo ngon từng vang danh khắp Nam kỳ. Những năm gần đây, lúa gạo Sóc Trăng tiếp tục ghi dấu ấn mạnh mẽ khi không chỉ tăng về sản lượng mà còn có bước tiến rõ rệt về chất lượng, từng bước chinh phục thị trường trong nước và quốc tế.
Dấu mốc nổi bật nhất là năm 2019, tại Hội nghị Thương mại Gạo thế giới tổ chức ở Manila, Philippines, gạo ST25 được công nhận là “Gạo ngon nhất thế giới 2019”. Đây là giống gạo do nhóm nhà khoa học Sóc Trăng gồm Kỹ sư Hồ Quang Cua, Tiến sĩ Trần Tấn Phương và Kỹ sư Nguyễn Thị Thu Hương lai tạo, trở thành niềm tự hào lớn của ngành lúa gạo Việt Nam.
Từ truyền thống chọn tạo giống đến dấu ấn lúa thơm Sóc Trăng
Thành tựu của ngành lúa gạo Sóc Trăng hôm nay là kết quả của quá trình tiếp thu tri thức, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và sự bền bỉ của nhiều thế hệ nhà khoa học. Trong hành trình ấy, Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Lương Định Của được xem là một trong những người đặt nền móng quan trọng cho công tác chọn tạo giống cây trồng nông nghiệp mang thương hiệu Việt Nam.
Sinh ra tại xã Đại Ngãi, huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng, Giáo sư Lương Định Của từng học tại Trường Đại học Kyushu và đạt học vị tiến sĩ tại Trường Đại học Hoàng gia Kyoto, Nhật Bản. Ông là nhà khoa học có nhiều đóng góp trong chọn tạo giống lúa, với công trình lai tạo giữa giống lúa Kun Ko của Nhật Bản và giống Ba Thắc của Sóc Trăng, tạo ra giống lúa Nông Nghiệp 1 được đưa vào sản xuất từ thập niên 1960. Từ giống IR8, ông cũng chọn ra dòng NN8-388, góp phần quan trọng vào bảo đảm an ninh lương thực ở phía Bắc Việt Nam trong giai đoạn kháng chiến.
Noi theo tinh thần nghiên cứu và chọn tạo giống của thế hệ đi trước, Sóc Trăng đã hình thành nhóm nghiên cứu lúa thơm đặc sản do Kỹ sư, Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua làm trưởng nhóm. Từ năm 1991 đến 2002, bất chấp nhiều khó khăn, nhóm nghiên cứu đã sưu tầm hàng chục giống lúa thơm, phối hợp với Đại học Cần Thơ tổ chức thí nghiệm, so sánh năng suất và phẩm chất để chọn ra những dòng lúa thơm ưu tú.
Theo Tiến sĩ Trần Tấn Phương, muốn chọn tạo giống lúa thành công và bền vững, điều quan trọng là phải có nguồn gen kháng phong phú. Các giống lúa địa phương thường chứa nhiều đặc tính quý, có khả năng chống chịu điều kiện bất thuận và sâu bệnh. Vì vậy, việc thu thập, bảo tồn các giống lúa đặc sản và các nguồn gen quý trong nước, quốc tế là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình lai tạo giống mới.
Từ định hướng đó, nhóm nghiên cứu đã thu thập hơn 2.700 giống lúa với nhiều đặc tính khác nhau như năng suất cao, kháng bệnh bạc lá, kháng đạo ôn, kháng rầy nâu, chịu hạn, chịu ngập, chịu mặn, chịu nóng, chịu lạnh và các đặc điểm chất lượng quan trọng khác. Trong bộ sưu tập này có nhóm lúa thơm chất lượng cao, các giống lúa ma, lúa hoang và cả giống lúa Tẻ tép của Việt Nam – nguồn gen kháng đạo ôn ở mức cao từng được Viện Nghiên cứu lúa quốc tế và nhiều quốc gia sử dụng trong chương trình tạo giống.
ST25 và hành trình đưa gạo Sóc Trăng vang danh thế giới
Khoảng 30 năm trước, sau ngày tái lập tỉnh Sóc Trăng, chủ trương phát triển lúa thơm được xem là một quyết định táo bạo. Trong bối cảnh an ninh lương thực quốc gia vẫn còn nhiều thách thức, việc tập trung phát triển lúa thơm đặc sản không phải là lựa chọn dễ dàng. Tuy nhiên, hướng đi này dần chứng minh tính đúng đắn, được lan tỏa, nhận được sự đồng thuận và trở thành định hướng phát triển tại nhiều địa phương có điều kiện phù hợp.
Một bước đi quan trọng khác là đưa cây lúa thơm cải tiến xuống vùng đất mặn có nuôi tôm. Ban đầu, chủ trương này từng có nhiều ý kiến khác nhau, nhưng theo thời gian, mô hình lúa thơm trên vùng lúa - tôm đã cho thấy hiệu quả, được nông dân ủng hộ và tạo dấu ấn trên các diễn đàn khoa học công nghệ.
Kỹ sư Hồ Quang Cua từng chia sẻ, hơn 20 năm trước, khi Thái Lan công bố lai tạo thành công hai giống lúa thơm không cảm quang, ông đặt câu hỏi vì sao họ làm được mà Việt Nam không làm được. Từ suy nghĩ đó, nhóm lai tạo lúa thơm bắt đầu quá trình lai tạo từ năm 2002, sau khi đã thu thập tương đối đầy đủ nguồn giống bố mẹ từ nhiều nơi như Đài Loan, Bangladesh, Thái Lan, Viện Nghiên cứu lúa quốc tế, các tỉnh Bắc Bộ và Nam Bộ.
Quá trình lai tạo được thực hiện theo hướng vừa lai, vừa chọn lọc, vừa rút kinh nghiệm để xây dựng các tổ hợp lai mới. Các giống ST về sau là kết quả của những tổ hợp lai phức tạp, với nhiều nguồn bố mẹ khác nhau. Riêng giống ST20 đã có đến bảy giống bố mẹ, còn ST24, ST25 tiếp tục có nền tảng lai tạo phức hợp hơn.
Để kiểm chứng kết quả nghiên cứu, nhóm đã đưa sản phẩm tham dự các cuộc thi gạo ngon thế giới. Năm 2017 và 2018, gạo ST lọt vào nhóm ba loại gạo ngon hàng đầu. Đến năm 2019, ST25 chính thức đoạt giải “Gạo ngon nhất thế giới”, góp phần nâng tầm hạt gạo Việt Nam trên bản đồ lúa gạo quốc tế.
Giống ST25 hiện do Doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí đầu tư kinh phí nghiên cứu và được cấp bằng bảo hộ độc quyền sản xuất, kinh doanh. Đây là giống lúa có thể sản xuất hai vụ trong năm, thời gian sinh trưởng vụ xuân khoảng 105 - 115 ngày, vụ mùa khoảng 102 - 110 ngày. Cây lúa cao khoảng 105 - 110cm, thân cứng, chống đổ tốt, bộ lá đứng, bông to dài, nhiều hạt, hạt đóng khít, vỏ trấu vàng. Hạt gạo thon dài, trắng trong, cơm mềm, thơm và có vị đậm.
ST25 còn có đặc tính chịu mặn, kháng đạo ôn cấp 2 và bệnh bạc lá, có phổ thích nghi rộng. Năng suất trung bình đạt khoảng 6,5 - 7,0 tấn/ha, trong điều kiện thâm canh cao có thể đạt hơn 7,0 tấn/ha. Những đặc điểm này góp phần giúp ST25 vừa có giá trị thương phẩm, vừa phù hợp với định hướng phát triển lúa chất lượng cao ở Sóc Trăng và Đồng bằng sông Cửu Long.
Tính đường dài cho lúa gạo đặc sản Sóc Trăng
Từ nền tảng thành công của nhóm giống ST, Sóc Trăng tiếp tục triển khai các dự án phát triển lúa đặc sản theo từng giai đoạn. Dự án Phát triển sản xuất lúa đặc sản tỉnh Sóc Trăng trong giai đoạn 2012 - 2015 và 2016 - 2020 đã góp phần mở rộng diện tích lúa đặc sản, lúa thơm trên địa bàn.
Năm 2012, diện tích lúa đặc sản của tỉnh đạt khoảng 66.000ha. Đến năm 2020, con số này tăng lên hơn 178.000ha, vượt 40.500ha so với kế hoạch. Sản lượng lúa cũng tăng hơn 1 triệu tấn, vượt kế hoạch dự án 35,5%. Đây là kết quả cho thấy định hướng phát triển lúa thơm, lúa đặc sản của Sóc Trăng đã tạo được chuyển biến rõ rệt.
Trong giai đoạn 2022 - 2025, Dự án Phát triển lúa đặc sản Sóc Trăng đặt mục tiêu tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu đủ lớn để xây dựng thương hiệu cho gạo thơm đặc sản của tỉnh. Dự kiến đến năm 2025, diện tích lúa đặc sản đạt khoảng 195.000ha, chiếm 60% diện tích gieo sạ lúa toàn tỉnh. Sản lượng lúa đặc sản và lúa chất lượng cao phấn đấu đạt hơn 80% tổng sản lượng lúa của tỉnh, trong đó ưu tiên phát triển nhóm giống lúa ST.
Sóc Trăng cũng đặt mục tiêu nâng cao giá trị nông sản, tăng thu nhập cho nông dân và nâng giá trị thu nhập trên một đơn vị diện tích lên hơn 250 triệu đồng/ha vào năm 2025. Để đạt được mục tiêu này, tỉnh xác định cần phát triển thương hiệu, nâng cấp chuỗi giá trị lúa gạo đặc sản và tổ chức lại sản xuất theo hướng bền vững hơn.
Trọng tâm của định hướng này là phát triển các giống lúa đặc sản thuộc nhóm lúa thơm ST như ST24, ST25; lúa Tài Nguyên mùa và các giống thơm nhẹ theo hướng an toàn, thân thiện với môi trường. Sóc Trăng cũng định hình 21 vùng nguyên liệu lúa đặc sản, xây dựng 17 mô hình canh tác lúa đặc sản thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời củng cố hợp tác xã, nâng cao mạng lưới sản xuất và cung ứng giống lúa đặc sản tại địa phương.
Bên cạnh đó, công tác chuyển giao khoa học kỹ thuật cho nông dân tiếp tục được chú trọng. Đây là yếu tố quan trọng để các giống lúa đặc sản không chỉ giữ được chất lượng ổn định mà còn giúp người trồng lúa nâng cao hiệu quả sản xuất, thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường.
Từ vùng đất vốn nổi tiếng với nhiều giống gạo ngon, Sóc Trăng đang từng bước khẳng định vị thế là xứ sở của những hạt gạo đặc sản, trong đó ST25 là dấu ấn tiêu biểu. Hành trình đưa gạo ST25 trở thành “Gạo ngon nhất thế giới” không chỉ là thành công của một giống lúa, mà còn là kết quả của tầm nhìn dài hạn, sự kiên trì nghiên cứu và khát vọng nâng tầm hạt gạo Việt Nam.
https://special.nhandan.vn/xu-so-hat-gao-ngon-nhat-the-gioi/index.html