Từ thói quen gieo sạ dày, sử dụng nhiều vật tư đầu vào và giữ ruộng ngập nước để “chắc ăn”, nhiều nông dân tại Đồng Tháp đang chuyển sang phương thức canh tác lúa giảm phát thải. Cách làm mới giúp giảm chi phí sản xuất, duy trì năng suất ổn định và tăng lợi nhuận cho người trồng lúa.

Sự thay đổi này đang được ghi nhận rõ tại xã Mỹ Quí, tỉnh Đồng Tháp, nơi một số hộ dân tham gia dự án TRVC - chương trình canh tác lúa giảm phát thải, góp phần thực hiện Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Thay đổi thói quen canh tác lâu năm

Trước đây, nhiều nông dân vẫn quen với quan niệm sạ càng dày càng yên tâm, ruộng phải ngập nước mới chắc vụ. Tuy nhiên, khi tham gia mô hình canh tác mới, họ được hướng dẫn giảm lượng giống gieo sạ, quản lý phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới theo nhu cầu thực tế của cây lúa.

Gia đình bà Hồ Thị Thúy Hằng ở xã Mỹ Quí đã tham gia bốn vụ trên diện tích 1,5 ha. Theo bà Hằng, nông dân được hướng dẫn áp dụng quy trình “1 phải, 5 giảm”, trong đó “1 phải” là sử dụng giống xác nhận, còn “5 giảm” gồm giảm giống gieo sạ, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nước tưới và thất thoát sau thu hoạch.

Nhờ thay đổi cách làm, ruộng lúa thông thoáng hơn, sâu bệnh giảm, chi phí đầu vào hạ xuống trong khi năng suất vẫn ổn định. Chi phí sản xuất của gia đình bà Hằng giảm từ khoảng 30 triệu đồng xuống còn 25 triệu đồng mỗi ha. Mỗi vụ, gia đình thu khoảng 40-50 triệu đồng/ha tùy giá thị trường, lợi nhuận dao động 17-20 triệu đồng/ha, có vụ đạt 20-30 triệu đồng/ha.

Không chỉ giảm giống và vật tư đầu vào, nhiều hộ còn thay đổi cách quản lý nước. Gia đình bà Nguyễn Thị Mới, cũng ở xã Mỹ Quí, canh tác 5 ha lúa và đã tham gia mô hình TRVC hai vụ. Thay vì giữ ruộng ngập liên tục, nước được điều tiết theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, kết hợp rút khô xen kẽ.

Ban đầu, việc nhìn ruộng khô khiến nông dân lo lắng, nhưng thực tế cho thấy cây lúa sinh trưởng khỏe hơn, ít sâu bệnh hơn và giảm được chi phí điện bơm nước. Theo bà Mới, lợi nhuận tăng thêm khoảng 2 triệu đồng/ha, nhưng giá trị lớn hơn là giảm phụ thuộc vào hóa chất và công chăm sóc.

Hợp tác xã và doanh nghiệp cùng tổ chức sản xuất

Ở cấp hợp tác xã, mô hình canh tác giảm phát thải đang được triển khai trên diện tích lớn hơn. HTX Dịch vụ Nông nghiệp Mỹ Đông III hiện thực hiện mô hình trên khoảng 267 ha. Việc tổ chức sản xuất đồng bộ giúp giảm chi phí đầu vào 10-15%, trong khi năng suất vẫn duy trì ổn định quanh mức 6,5-6,7 tấn/ha.

Một điểm đáng chú ý là rơm rạ sau thu hoạch được thu gom thay vì đốt bỏ. Cách làm này vừa giảm ô nhiễm môi trường, vừa có thể tận dụng làm nguyên liệu trồng nấm, tạo thêm nguồn thu phụ cho nông dân. Cùng với đó, đầu ra lúa được doanh nghiệp bao tiêu, giúp giảm rủi ro về giá.

Thách thức lớn nhất khi mở rộng mô hình là thay đổi tập quán canh tác đã hình thành trong nhiều năm. Nhiều hộ ban đầu còn e ngại việc giảm giống, giảm vật tư hoặc điều tiết nước sẽ ảnh hưởng đến năng suất. Tuy nhiên, sau nhiều vụ triển khai, thực tế cho thấy năng suất vẫn được giữ ổn định, trong khi chi phí giảm và thu nhập của nông dân được cải thiện.

Mô hình được vận hành theo cơ chế “trao thưởng theo kết quả”. Mức giảm phát thải thực tế được quy đổi thành phần thưởng, sau đó tái đầu tư cho dự án. Trong đó, 30% được chia trực tiếp cho nông dân, 10% cho hợp tác xã, phần còn lại dành cho tập huấn và chuyển giao kỹ thuật.

Hướng đi mới cho sản xuất lúa bền vững

Các mô hình canh tác giảm phát thải hiện được triển khai trong khuôn khổ Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030. Đề án hướng tới tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, giảm phát thải và nâng cao thu nhập cho nông dân.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2024-2025 đặt mục tiêu triển khai 180.000 ha, nhưng sau hai năm, diện tích thực hiện đã đạt hơn 354.000 ha, vượt kế hoạch đề ra. Các mô hình áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững đã giúp giảm lượng giống, phân đạm và số lần phun thuốc bảo vệ thực vật so với phương thức truyền thống.

Số liệu từ các mô hình năm 2024 cho thấy thu nhập của người trồng lúa tăng trung bình từ 13,4% trở lên so với canh tác truyền thống. Bên cạnh đó, nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” đã bước đầu được xây dựng, với diện tích lúa được cấp nhãn hiệu đạt 18.087 ha và sản lượng gạo tương ứng khoảng 75.060 tấn. Trong đó, 500 tấn gạo đã được xuất khẩu sang Nhật Bản.

Ở cấp doanh nghiệp, mô hình được mở rộng theo hướng chuỗi giá trị và gắn với thị trường xuất khẩu. Theo Tập đoàn PAN, thông qua Vinarice, sau ba vụ triển khai, diện tích tham gia đạt khoảng 48.500 ha, chiếm gần 60% tổng diện tích dự án TRVC. Mỗi vụ có khoảng 5.500 hộ nông dân tham gia, tương đương 11.000 lượt hộ sau ba vụ. Lợi nhuận của nông dân tăng 50-58%, vượt mức kỳ vọng 30% của dự án.

Song song với sản xuất, doanh nghiệp đã hoàn thiện chuỗi giá trị từ giống đến xuất khẩu. Nhờ truy xuất nguồn gốc, nhiều lô gạo đạt giá khoảng 1.300 USD/tấn, thậm chí một dòng gạo tím đặc sản đã xuất khẩu sang châu Âu với giá 2.300 USD/tấn.

Từ những thay đổi trên đồng ruộng Đồng Tháp, mô hình trồng lúa kiểu mới đang cho thấy hiệu quả rõ rệt: giảm chi phí, giảm phát thải, tăng thu nhập và mở ra cơ hội đưa hạt gạo Việt vào các thị trường giá trị cao. Đây không chỉ là cách làm mới cho một vụ mùa, mà còn là hướng đi dài hạn để ngành lúa gạo phát triển bền vững hơn.