Sinh ra và lớn lên ở vùng lúa gạo Tây Nam Bộ, nhiều người nông dân đã gắn cả đời mình với ruộng đồng. Cây lúa không chỉ là sinh kế, mà còn là nếp sống, là tài sản và là niềm hy vọng của hàng triệu hộ dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Thế nhưng, câu hỏi lớn vẫn còn đó: người trồng lúa có thật sự làm giàu được từ cây lúa hay không?
Nhìn vào các báo cáo, có lúc lợi nhuận của nông dân trồng lúa được tính rất cao. Chẳng hạn, báo cáo xuất khẩu gạo năm 2022 của Bộ Công Thương từng nêu giá thành sản xuất lúa bình quân là 3.219 đồng/kg, trong khi giá lúa đạt 6.650 đồng/kg, từ đó cho rằng nông dân có thể đạt lợi nhuận 100%. Tuy nhiên, thông tin này gây nhiều phản ứng trái chiều, nhất là với chính những người trực tiếp trồng lúa. Bởi thực tế đồng ruộng không đơn giản như cách tính lấy giá bán trừ giá thành.
Lợi nhuận trên giấy và thực tế ruộng đồng
Nhiều năm qua, giá thành sản xuất lúa từng được công bố theo từng vụ, từng địa phương ở vùng ĐBSCL. Tuy nhiên, những con số này chủ yếu mang tính tham khảo. Thực tế sản xuất giữa các vùng, các hộ, các điều kiện đất đai và chi phí đầu vào rất khác nhau, nên việc lấy một mức bình quân để nói về lợi nhuận của nông dân rất dễ xa rời thực tế.
Điểm khiến nông dân chưa đồng tình là cách tính giá thành chưa phản ánh đầy đủ các khoản chi phí mà họ phải gánh. Ngoài giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, công làm đất, bơm nước, thu hoạch, người trồng lúa còn chịu thêm áp lực vốn vay, mua vật tư trả chậm, chi tiêu gia đình và nhiều khoản phát sinh trong mùa vụ.
Các nghiên cứu trước đây về chuỗi giá trị ngành lúa gạo cũng cho thấy, quy mô sản xuất từ khoảng 3ha/người trở lên mới có khả năng mang lại lợi nhuận tối ưu. Trong khi đó, thực tế sản xuất lúa ở nhiều nơi còn manh mún, bình quân chỉ khoảng 0,4ha/hộ. Với quy mô nhỏ như vậy, nông dân rất khó làm giàu bằng cây lúa, dù có thể vẫn đạt lãi trong từng vụ.
Vì vậy, con số lãi 30 - 40% đã không dễ đạt trong thực tế, nói đến lợi nhuận 100% lại càng khiến nhiều nông dân cảm thấy không thuyết phục.
Hạt gạo bị chia nhỏ trong chuỗi giá trị
Một trong những nguyên nhân khiến lợi nhuận của người trồng lúa bị teo tóp là hạt gạo phải đi qua quá nhiều tầng chi phí và lợi ích. Theo cách nhìn của PGS.TS Nguyễn Văn Sánh, hạt gạo của nông dân bị “cắn chia làm tám phần”, trong đó người trồng lúa phải gánh nhiều phần chi phí trước khi có thể giữ lại lợi nhuận thực sự.
Trước hết là chi phí tài chính. Nhiều nông dân phải vay trước, trả sau, chịu lãi suất hoặc áp lực thanh toán sau mỗi vụ. Tiếp đó là chi phí vật tư nông nghiệp, khi phân bón, thuốc, giống và các đầu vào khác chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi phí sản xuất. Có trường hợp người dân phải mua chịu vật tư đầu vụ, cuối vụ trả cả gốc lẫn lãi.
Bên cạnh đó, người trồng lúa còn phải lo chi tiêu hằng ngày của gia đình, các khoản đóng góp ở địa phương, chuyện hiếu hỉ cộng đồng. Khi thu hoạch, phần lợi ích tiếp tục được phân bổ qua thương lái, nhà xuất khẩu, hoạt động bình ổn giá tiêu dùng, nhiệm vụ an ninh lương thực và các lợi ích lớn hơn trong chiến lược lương thực quốc gia.
Nói cách khác, nông dân là người trực tiếp làm ra hạt lúa, nhưng lại không phải là người có nhiều quyền nhất trong chuỗi giá trị. Họ vừa chịu rủi ro sản xuất, vừa chịu áp lực thị trường, trong khi khả năng định giá và lựa chọn thời điểm bán hàng còn rất hạn chế.
Cây lúa vẫn là nghề nhiều rủi ro
Làm lúa với nông dân giống như gánh một cây đòn gánh nặng hai đầu. Một đầu là chi phí đầu vào ngày càng cao: giống, phân bón, thuốc, công lao động, máy móc, nhiên liệu. Đầu còn lại là đầu ra bấp bênh, phụ thuộc vào thương lái, doanh nghiệp thu mua và biến động thị trường.
Dù cơ giới hóa đã giúp giảm bớt sức lao động, trồng lúa vẫn là nghề vất vả. Nông dân đối mặt với thời tiết, sâu bệnh, giá cả và rủi ro tiêu thụ sau mỗi vụ. Nếu được mùa nhưng giá thấp, lợi nhuận giảm. Nếu giá tốt nhưng mất mùa, thu nhập cũng không ổn định. Vì vậy, với nhiều hộ nông dân hiện nay, điều mong muốn trước mắt không phải là làm giàu lớn, mà là không bị mất mùa, không bị ép giá, không phải sản xuất trong thế may rủi.
Cái khó của cây lúa không nằm ở việc không có thị trường. Việt Nam vẫn có lợi thế lớn về sinh thái, kinh nghiệm canh tác và năng lực sản xuất. Nhưng nếu nông dân còn sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết, thiếu khả năng chế biến sâu và chưa tham gia được vào các chuỗi giá trị cao hơn, thì lợi nhuận từ hạt gạo vẫn khó quay lại đầy đủ với người trồng lúa.
Muốn làm giàu phải thay đổi cách làm lúa
Ở những nền nông nghiệp phát triển, người làm nông không còn chỉ là nông dân theo nghĩa truyền thống, mà dần trở thành “doanh nhân nông nghiệp”. Họ sản xuất với tư duy thị trường, biết quản trị chi phí, nắm thông tin tiêu thụ, ứng dụng công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Đối với cây lúa Việt Nam, hướng đi để nông dân có thể làm giàu không thể chỉ dựa vào việc tăng năng suất. Cần sản xuất lớn hơn, liên kết tốt hơn, ứng dụng công nghệ nhiều hơn, quản lý đồng ruộng hiệu quả hơn và phát triển chế biến sâu sau hạt gạo.
Lúa gạo Việt Nam vẫn còn nhiều tiềm năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Nhưng muốn biến tiềm năng thành thu nhập thực sự cho nông dân, cần xây dựng các chuỗi giá trị sau gạo, phát triển thương hiệu, nâng chất lượng sản phẩm và tạo thêm giá trị gia tăng thay vì chỉ bán lúa thô.
Mơ làm giàu với cây lúa không phải là giấc mơ viển vông. Nhưng để giấc mơ đó thành hiện thực, cần nhìn thẳng vào thực tế lợi nhuận của nông dân, tránh những báo cáo tô hồng, thiếu sát với đời sống đồng ruộng. Người trồng lúa chỉ có thể làm giàu khi họ không còn đơn độc trên mảnh ruộng nhỏ, mà được tham gia vào một nền nông nghiệp hiện đại, có quy mô, có liên kết, có công nghệ và có thị trường ổn định.
Khi nông dân được “doanh nhân hóa”, khi hạt gạo không chỉ là sản phẩm thô mà trở thành sản phẩm có thương hiệu, có chế biến sâu và có giá trị gia tăng, lúc đó cây lúa mới thật sự có thể trở thành con đường làm giàu bền vững cho người dân vùng lúa gạo.
Nguồn: Báo Tuổi Trẻ