Sau hợp nhất tỉnh, diện tích đất canh tác của Cà Mau tăng lên gần gấp đôi so với trước, mở ra dư địa lớn hơn cho ngành lúa gạo phát triển theo hướng hàng hóa. Hiện địa phương có hơn 185.000 ha canh tác lúa, gieo trồng 2 vụ mỗi năm, với tổng sản lượng khoảng 1,8 triệu tấn. Quy mô này không chỉ giúp Cà Mau bảo đảm an ninh lương thực tại chỗ mà còn tạo điều kiện để tham gia sâu hơn vào thị trường xuất khẩu.
Tuy nhiên, để hạt gạo Cà Mau thật sự vươn xa, vấn đề không chỉ nằm ở diện tích hay sản lượng. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được chuỗi liên kết bền vững, tổ chức lại sản xuất theo tín hiệu thị trường, phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn và nâng cao giá trị thương hiệu gạo địa phương.
Lợi thế khác biệt từ mô hình lúa - tôm
Một trong những lợi thế nổi bật của Cà Mau là mô hình canh tác lúa - tôm. Hiện khoảng 50% diện tích canh tác lúa của tỉnh, tương đương hơn 90.000 ha, được thực hiện theo mô hình này. Đây là mô hình sản xuất đặc thù của vùng đất ven biển, tận dụng sự luân phiên giữa mùa nước mặn và mùa nước ngọt để tạo ra hệ sinh thái canh tác bền vững.
Theo đánh giá của giới chuyên gia, lúa - tôm là mô hình thích ứng tốt với biến đổi khí hậu, thân thiện với môi trường và tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn so với sản xuất đại trà. Đáng chú ý, tỷ lệ lúa chất lượng cao trong mô hình lúa - tôm chiếm hơn 90%. Nhiều mô hình đã đạt các tiêu chuẩn khắt khe như hữu cơ, VietGAP và các chứng nhận quốc tế USDA, EU, JAS.
Đây là nền tảng quan trọng để Cà Mau xây dựng hình ảnh gạo sinh thái, gạo sạch và gạo chất lượng cao. Trong bối cảnh thị trường ngày càng quan tâm đến sản phẩm xanh, có truy xuất nguồn gốc và sản xuất bền vững, mô hình lúa - tôm chính là lợi thế riêng mà không phải địa phương nào cũng có.
Dù vậy, lợi thế tự nhiên và chất lượng sản phẩm chỉ là điều kiện ban đầu. Muốn gạo Cà Mau đi xa, sản xuất phải gắn chặt với tiêu thụ, doanh nghiệp và thị trường.
Điểm nghẽn nằm ở liên kết sản xuất
Thực tế sản xuất lúa tại Cà Mau vẫn còn nhiều trăn trở. Theo Tiến sĩ Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn, nông dân vẫn đối mặt với tình trạng được mùa rớt giá, chi phí đầu vào tăng cao, rủi ro thiên tai, dịch bệnh. Trong khi đó, doanh nghiệp lại khó tìm được nguồn nguyên liệu đạt chuẩn chất lượng, dù địa phương có sản lượng lúa lớn.
Nghịch lý này xuất phát từ phương thức sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ và thiếu gắn kết với tín hiệu thị trường. Khi nông dân sản xuất riêng lẻ, thiếu hợp đồng bao tiêu ổn định, chất lượng nguyên liệu khó đồng đều. Ngược lại, doanh nghiệp muốn thu mua số lượng lớn, đạt chuẩn, có truy xuất nguồn gốc lại gặp khó trong việc tổ chức vùng nguyên liệu.
Hiện tỷ lệ diện tích canh tác lúa tại Cà Mau có liên kết sản xuất chỉ đạt khoảng 16,7%. Đây là con số còn thấp so với quy mô và tiềm năng của địa phương. Tại Hội thảo Kết nối sản xuất, tiêu thụ ngành hàng lúa gạo trong khuôn khổ Cuộc thi gạo ngon Đồng bằng sông Cửu Long lần thứ 1, lãnh đạo tỉnh Cà Mau cũng nhìn nhận tình trạng phá vỡ hợp đồng, hợp tác lỏng lẻo, thiếu tính pháp lý vẫn còn xảy ra. Bên cạnh đó, hạ tầng, logistics và cơ giới hóa vẫn chưa thật sự đồng bộ.
Việc triển khai các mô hình lúa chất lượng cao, lúa an toàn, nhất là mô hình giảm phát thải trong Đề án 1 triệu ha lúa tại Cà Mau cũng còn hạn chế. Tỉnh đăng ký mục tiêu 54.680 ha đến năm 2030, nhưng hiện mới triển khai khoảng 1.380 ha. Điều này khiến liên kết tiêu thụ trong mô hình chưa ổn định, chưa tạo được sức lan tỏa đủ lớn.
Từ tư duy sản xuất sang tư duy thị trường
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, ngành lúa gạo Cà Mau không thể chỉ dừng lại ở câu hỏi sản xuất bao nhiêu. Vấn đề quan trọng hơn là bán cho ai, bán như thế nào và tạo giá trị gia tăng ra sao.
Theo Giám đốc Sở Công thương tỉnh Cà Mau Nguyễn Chí Thiện, với đặc thù mô hình lúa - tôm, công tác xúc tiến thương mại cần được xem là khâu dẫn dắt toàn bộ chuỗi giá trị. Từ sản xuất, chế biến đến phân phối và xây dựng thương hiệu, tất cả phải được tổ chức theo nhu cầu thị trường.
Muốn làm được điều đó, hợp tác xã phải giữ vai trò trung tâm trong chuỗi liên kết. Thực tế cho thấy, hợp tác xã nông nghiệp chính là cầu nối để tập hợp các hộ sản xuất nhỏ lẻ thành một vùng nguyên liệu đủ lớn, có khả năng tổ chức sản xuất chuyên nghiệp và đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp.
Trong chuỗi giá trị này, nông dân là chủ thể sản xuất, hợp tác xã là đầu mối tổ chức, doanh nghiệp dẫn dắt thị trường, còn Nhà nước hỗ trợ về chính sách, hạ tầng, xúc tiến thương mại và xây dựng vùng nguyên liệu. Khi các mắt xích này vận hành chặt chẽ, gạo Cà Mau mới có thể nâng cao chất lượng, ổn định đầu ra và tăng sức cạnh tranh.
Một vấn đề quan trọng khác là bảo hộ thương hiệu. Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua, “cha đẻ” của gạo ST24, ST25, cho rằng cần đặc biệt quan tâm đến việc đăng ký thương hiệu để tạo “lá chắn pháp lý” cho sản phẩm. Khi gạo chất lượng cao của Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường toàn cầu, nếu không đăng ký bảo hộ tại các thị trường xuất khẩu, doanh nghiệp có thể mất quyền sử dụng chính thương hiệu của mình ở nước ngoài.
Thời gian tới, Cà Mau định hướng phát triển ngành lúa gạo theo hướng bền vững, chất lượng cao, phát thải thấp và thích ứng biến đổi khí hậu. Trọng tâm là tiếp tục phát huy mô hình lúa - tôm sinh thái, ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và truy xuất nguồn gốc.
Cùng với đó, địa phương cần đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị theo mô hình “4 nhà”, hỗ trợ ký kết hợp đồng bao tiêu, mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu. Khi sản xuất được tổ chức bài bản, thương hiệu được bảo vệ và thị trường được kết nối ổn định, gạo Cà Mau sẽ có thêm nền tảng để vươn xa.
Từ lợi thế lúa - tôm sinh thái đến sản lượng 1,8 triệu tấn mỗi năm, Cà Mau đang có cơ hội lớn để nâng tầm ngành hàng lúa gạo. Nhưng cơ hội ấy chỉ trở thành giá trị thật khi địa phương giải được bài toán liên kết bền vững, chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất theo chuỗi, từ bán nguyên liệu sang xây dựng thương hiệu và giá trị gia tăng cho hạt gạo.
Liên kết bền vững, đưa gạo Cà Mau vươn xa - Nguồn: HỮU TÙNG - Báo Nhân Dân - https://nhandan.vn/lien-ket-ben-vung-dua-gao-ca-mau-vuon-xa-post965106.html